home

De belangrijkste feiten over klimaat en energie

Klimaatverandering

De temperatuur stijgt, maar niet alarmerend

De gemiddelde temperatuur op aarde is in 150 jaar met ongeveer 1°C gestegen (afbeelding 1).

  • Dat is vergelijkbaar met het gemiddelde temperatuurverschil tussen Groningen en Maastricht.
  • De afgelopen 20 jaar is er nauwelijks meer stijging van de temperatuur (afbeelding 2).

De opwarming van de aarde in de afgelopen decennia
Afbeelding 1: De opwarming van de aarde sinds 1850, op basis van weerstations op land en zee (Hadcrut4)
Vrijwel geen opwarming meer in de afgelopen 22 jaar op basis van UAH-satellietmetingen
Afbeelding 2: Vrijwel geen opwarming meer in de afgelopen 22 jaar op basis van UAH-satellietmetingen

De huidige temperatuurstijging is niet uitzonderlijk.

  • Ook zonder menselijke invloed zijn er altijd fluctuaties in het klimaat geweest. Zoals te zien is in afbeelding 3 is er zeker geen sprake van een ongekende (‘unprecedented’) stijging in de vorm van een hockeystick.
  • Ook het tempo van verandering is niet uitzonderlijk: in de middeleeuwen steeg de temperatuur sneller dan nu.

Temperatuurafwijkingen in de afgelopen 10.000 jaar
Afbeelding 3: Temperatuurafwijkingen in de afgelopen 10.000 jaar. De temperatuur nu is ongeveer even hoog als rond het jaar 1040. Bronnen: Gisp2, Hadcrut4.

Gevolgen

De zeespiegelstijging neemt niet of nauwelijks toe

De meest betrouwbare metingen van de zeespiegel zijn getijdenmetingen die overal in de wereld in kustplaatsen plaatsvinden. Deze laten geen versnelling van de zeespiegelstijging zien.

De stabiele zeespiegelstijging over de afgelopen 165 jaar in Den Helder
Afbeelding 4: De zeespiegelstijging over de afgelopen 165 jaar in Den Helder is stabiel (1,5 mm per jaar). Bron: PSMSL

Wereldkaart zeespiegelstijgingen: op de meeste plaatsen een stabiele stijging van 1 tot 3 mm per jaar
Afbeelding 5: Wereldkaart zeespiegelstijgingen: op de meeste plaatsen een stabiele stijging van 1 tot 3 mm per jaar. Bron: sealevel.info

De alarmerende voorspellingen van het IPCC zijn gebaseerd op satellietmetingen en computermodellen. Het is echter de vraag of deze metingen betrouwbaar zijn; de resultaten wijken al sinds de start in 1993 af met wat gemeten wordt aan de kusten.

  • Satellietmetingen laten een stijging zien van 3,3 mm per jaar, bijna 2 keer zo hoog als de getijdenmetingen.
  • Het meten van de zeespiegel vanuit een satelliet is erg onnauwkeurig door allerlei storende invloeden en het ontbreken van een vast referentiepunt.
  • Voor de correctie wordt gebruik gemaakt van modelberekeningen; het resultaat is dus geen meting, maar een berekening waarvan de uitkomst nog geverifieerd moet worden.

De CO₂- en temperatuurstijging zijn gunstig voor mens en natuur

Het klopt dat de CO₂-concentratie in de atmosfeer invloed heeft op het klimaat, maar CO₂ is geen vervuilende stof. Integendeel, het is de basis voor al het leven op aarde. Planten groeien sneller bij een hogere CO₂-concentratie. Door de CO₂-stijging is de aarde de afgelopen 30 jaar veel groener geworden (afbeelding 6).

Er zijn serieuze bedreigingen voor natuur en milieu, maar die staan los van klimaatverandering.

  • De vergroening door CO₂ en hogere temperaturen zijn goed voor de biodiversiteit.

De voedselproductie is de afgelopen 60 jaar sterk gestegen. De opbrengst per hectare is zelfs sneller gestegen dan de wereldbevolking (afbeelding 7).

  • De stijging van de CO₂ heeft de noodzakelijke toename van de voedselvoorziening mede mogelijk gemaakt.



De vergroening van de aarde op basis van onderzoek van Chen 2019
Afbeelding 6: De vergroening van de aarde in de periode 2000-2016. In groen gekleurde gebieden is de groei van planten toegenomen, in geel tot paars gekleurde gebieden afgenomen. De toename van CO₂ zorgt voor meer vergroening en minder woestijnvorming. Bron: Chen et al. (2019)
De toename van de graanproductie ten opzichte van de groei van de wereldbevolking.
Afbeelding 7: De toename van de graanproductie ten opzichte van de groei van de wereldbevolking, geïndexeerd vanaf 1961. De hogere CO₂-concentratie heeft mede bijgedragen aan een hogere opbrengst per hectare landbouwgrond. Bron: Ourworldindata.org

Er is geen toename van extreem weer

Door de opwarming van de aarde neemt het verschil in temperatuur tussen de tropen en hogere breedtegraden af. De hogere temperaturen hebben daardoor geen extremer weer tot gevolg.

Het aantal en de kracht van de orkanen is in de afgelopen 40 jaar niet gestegen
Afbeelding 8: Het aantal en de kracht van de orkanen is in de afgelopen 40 jaar niet gestegen
De droogte in de wereld is de afgelopen 30 jaar niet toegenomen
Afbeelding 9: De droogte in de wereld is de afgelopen 30 jaar niet toegenomen
De afname van de omvang van de bosbranden in de wereld op basis van satellietgegevens
Afbeelding 10: De afname van de omvang van de bosbranden in de wereld op basis van satellietgegevens. Bron: NASA Earth Observatory

Oorzaken

Het opwarmend effect van CO₂ is kleiner dan verondersteld

Voorspellingen van klimaatmodellen
Afbeelding 11: De werkelijke temperatuurstijging (op basis van observaties) is veel lager dan de voorspellingen (rode lijn) van klimaatmodellen. (bron: J. Christy, 2016)
Het is waarschijnlijk dat de menselijke uitstoot van CO₂ als broeikasgas heeft bijgedragen aan de temperatuurstijging van de afgelopen decennia. Maar omdat weer en klimaat bijzonder complex zijn, er is veel onduidelijkheid over hoe groot dat effect is. Het IPCC, het Intergovernmental Panel on Climate Change van de Verenigde Naties veronderstelt een temperatuurstijging tussen 1,5°C en 4,5°C bij verdubbeling van de CO₂-concentratie in de atmosfeer (klimaatgevoeligheid). Er zijn echter veel indicaties dat zelfs 1,5°C nog een te hoge inschatting is.

Verstedelijking verklaart een deel van de gestegen tempertuur

De gemiddelde temperatuur is in 150 jaar met 1°C gestegen. Een belangrijk deel van deze verhoging is te verklaren door de verstedelijking, die weer het gevolg is van de groei van de wereldbevolking. Bebouwing en bestrating zorgen voor een hogere temperatuur. In het centrum van een stad is is het tot wel 5°C warmer. Ook in de omgeving van veel weerstations is de bebouwing en bestrating in de loop der jaren toegenomen.

  • Stations in een stedelijke omgeving laten vaak een grotere stijging zien dan landelijk gelegen weerstations.
  • Uit satellietmetingen blijkt het effect van verstedelijking op het weerstation in De Bilt meer dan 0,5°C te bedragen.
  • De laatste decennia is er een steeds groter verschil tussen aan de ene kant de gemeten temperatuur boven land en aan de andere kant die boven zee en op basis van satellieten (ongeveer 0,5°C, afbeelding 13).

Warmte-eiland-effect voor het weerstation van het KNMI in De Bilt
Afbeelding 12: De gemiddelde temperatuur is bij het KNMI in De Bilt door het warmte-eilandeffect nu 0,54°C hoger dan het zonder die bebouwing was.


Verschil in temperatuurstijging tussen landelijk gelegen weerstations en alle weerstations in Australië
Afbeelding 13: De gemeten temperatuur boven land (rood) stijgt sneller dan die boven zee (groen) en ook sneller dan op basis van satellietmetingen (blauw). Bron: Wood for Trees

Vele factoren beïnvloeden het klimaat

Naast CO₂ en verstedelijking zijn er tal van andere factoren die het klimaat beïnvloeden, die op tijdschalen van uren tot miljoenen jaren werken. Het gaat om een chaotisch proces van oceaanstromen, de overgangen van waterdamp, water en ijs in de atmosfeer, neerslag, convectie, zonneactiviteit, bewolking, biologische processen, vulkaanuitbarstingen en vele andere processen en effecten. Al deze processen hebben ook nog een wisselwerking op elkaar; ze kunnen elkaar tegenwerken of juist versterken. Zo is de onzekerheid over de bewolking vele malen groter dan het effect van de CO₂-concentratie in de atmosfeer.

Zonnevlekken
Afbeelding 14: Variaties in de zonneactiviteit (aantal zonnevlekken) hebben indirect invloed op het klimaat

Een van de belangrijkste factoren in het klimaat is de zon. Er zijn de afgelopen jaren honderden wetenschappelijke publicaties verschenen, die een significante invloed van de zon op het klimaat aangeven. Zo hebben de variaties in de zonneactiviteit (aantal zonnevlekken) invloed heeft op de hoeveelheid kosmische straling, dat op zijn beurt bepalend is voor de hoeveelheid bewolking.

Het klimaat is bijzonder complex. In een eerder rapport heeft het IPCC zelf gesteld dat een langetermijnvoorspelling van het klimaat niet mogelijk is.

Maatregelen

De huidige klimaatmaatregelen zijn slecht voor natuur en milieu

Een van de belangrijkste maatregelen in het klimaatbeleid is het gebruik van biomassa. Grote energiebedrijven als Vattenfall en Eneco ontvangen hiervoor een bedrag van €11,4 miljard aan overheidssubsidie en verkopen het als ‘groene’ stroom. De verbranding van biomassa (houtstook) is echter de slechtst denkbare oplossing: van alle brandstoffen zorgt het voor de meeste CO₂-uitstoot en luchtverontreiniging. Bovendien leidt het tot ontbossing, terwijl bossen juist CO₂ opnemen.

Zonne- en windenergie kenmerken zich door een lage energiedichtheid. Eén windmolen of zonnepaneel levert naar verhouding maar heel weinig energie op. Om er iets aan te hebben, zijn er dus heel veel van nodig. Juist deze grote schaal leidt tot ernstige natuur- en milieuproblemen.

Overlap biodiversiteitsgebieden met hernieuwbare energieprojecten
Afbeelding 15: Overlap biodiversiteitsgebieden met hernieuwbare energieprojecten. Bron: Rehbein et al., 2020

De bouw van grote hoeveelheden windmolens, zonnepanelen en elektrische auto’s gaat gepaard met een explosieve groei in het gebruik van (zeldzame) elementen, zoals lithium, kobalt, neodymium, koper, nikkel, enzovoorts. De sterke groei in de hoeveelheden delfstoffen werkt dramatisch uit voor het milieu.

  • De mijnbouw die hiervoor nodig is, leidt in kwetsbare landen tot sociale misstanden in mijnbouwgebieden, ernstige milieuverontreiniging en aantasting van de biodiversiteit
  • De mijnbouw blijkt ook een belangrijke motor voor ontbossing, met name in het tropisch regenwoud.

Mijnbouw
Afbeelding 16: Misstanden in de mijnbouw in Afrikaanse landen
Ontbossing in het Amazonegebied door mijnbouw
Afbeelding 17: Ontbossing in het Amazonegebied door mijnbouw. De gele lijnen geven de 70 km bufferzones aan om de actieve mijnbouwgebieden. Bron: Nature, 2017

Het huidig klimaatbeleid is niet effectief

Op basis van een factcheck van de Volkskrant kosten de klimaatmaatregelen tot 2050 gemiddeld €20 miljard per jaar. In 2030 leidt dit tot een geplande reductie van 49 megaton CO₂ per jaar, oftewel €400 per ton CO₂-reductie. Hierbij is de uitstoot van biomassa niet meegeteld, anders is de reductie maar 32 megaton, dus €630 per ton CO₂. Een belangrijke reden voor deze hoge kosten is de keuze in Nederland voor relatief ineffectieve maatregelen:

De jaarlijkse energiekosten per huishouden nemen toe met het aantal windmolens en zonneparken
Afbeelding 18: De jaarlijkse variabele energiekosten per huishouden zijn afhankelijk van het aantal windmolens en zonneparken. Bron: Wikipedia, Eurostat Zonder zonne- en windenergie bedragen de kosten per huishouden in Europa gemiddeld €721.

  • De kosten van zonne- en windenergie zijn erg hoog (afbeelding 18), zeker als deze energievormen een relatief groot deel uitmaken van de totale energiemix.
  • Aardgas heeft van alle energievormen de laagste uitstoot. Het vervangen van aardgas voor de verwarming van gebouwen door elektrische warmtepompen of stadswarmte is duur en zet maar weinig zoden aan de dijk.
  • Elektrische auto's stoten tijdens het rijden geen CO₂ uit, maar die uitstoot is er wel bij de productie van elektriciteit en de bouw van de auto's. De CO₂-winst is daardoor erg klein (of zelfs negatief).

Met andere maatregelen is voor minder geld een veel grotere CO₂-reductie mogelijk.

  • Kernenergie stoot geen CO₂ uit en heeft veel minder impact op het milieu. Een vergelijking tussen Frankrijk en Duitsland laat zien dat elektriciteitsopwekking op basis van kernenergie goedkoop is en veel CO₂-winst oplevert.
  • Er is nog relatief veel winst te behalen door slecht-geïsoleerde woningen versneld te isoleren.
  • CO₂-compensatieprojecten laten zien dat in minder ontwikkelde landen CO₂-reductie een fractie kost van wat we in Nederland uitgeven. Dit soort projecten verminderen niet alleen structureel de uitstoot van CO₂ maar zijn er ook gunstig voor de economische ontwikkeling en het milieu. Voor de mondiale CO₂-uitstoot maakt het niet uit waar de CO₂-reductie tot stand komt.